ปลูกถั่วลิสง 1 ไร่ ใช้เงินเท่าไร? ต้นทุน ผลผลิต กำไร และแผนปลูก ปี 2569

ถั่วลิสง เป็นพืชอายุสั้นที่เหมาะสำหรับปลูกหลังนา ปลูกหมุนเวียน และใช้เป็นรายได้เสริม เพราะใช้น้ำน้อยกว่าข้าวนาปรังและช่วยเพิ่มอินทรียวัตถุในระบบปลูก อย่างไรก็ตาม กำไรไม่ได้ขึ้นอยู่กับราคาต่อกิโลกรัมเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นกับว่าจะขายเป็น ฝักสดสำหรับต้ม หรือ ฝักแห้งสำหรับกะเทาะและแปรรูป รวมถึงค่าแรงถอน ปลิดฝัก คัด และตากลดความชื้น

ตัวเลขนี้เป็นแบบจำลองวางแผน ไม่ใช่การรับประกันรายได้ แปลงที่ผลผลิตต่ำ ค่าแรงสูง หรือมีฝักเสียมากจะมีต้นทุนต่อกิโลกรัมสูงขึ้น ควรขอราคาจริงและเงื่อนไขคัดเกรดจากผู้รับซื้อในพื้นที่ก่อนปลูก

ก่อนปลูกต้องตอบให้ได้ว่าจะขาย “สด” หรือ “แห้ง”

ตลาดสองแบบใช้วิธีจัดการหลังเก็บเกี่ยวต่างกัน จึงไม่ควรนำราคาฝักสดกับฝักแห้งมาเปรียบเทียบตรง ๆ น้ำหนักฝักแห้งลดลงจากการสูญเสียน้ำ และผู้รับซื้ออาจกำหนดความชื้น ขนาดเมล็ด เปอร์เซ็นต์กะเทาะ และสิ่งเจือปนต่างกัน

พันธุ์ถั่วลิสงที่ควรรู้จัก

กรมวิชาการเกษตรเผยแพร่ข้อมูลพันธุ์ที่ใช้ในประเทศไทยหลายพันธุ์ ตัวเลือกที่เหมาะต้องดูตลาด สภาพดิน ฤดูปลูก และแหล่งเมล็ดพันธุ์ ไม่ควรเลือกจากคำว่า “ผลผลิตสูง” เพียงอย่างเดียว

• ไทนาน 9: อายุเก็บเกี่ยวประมาณ 95–110 วัน ปรับตัวได้ดี เปลือกฝักค่อนข้างเรียบและเปอร์เซ็นต์กะเทาะสูง
• ขอนแก่น 6: เมล็ดโต ฝักขาว ผลผลิตสูง อายุเก็บเกี่ยวราว 119 วัน และมีความต้านทานโรคยอดไหม้
• ขอนแก่น 9: เมล็ดโต อายุเก็บเกี่ยวประมาณ 95–115 วัน

ถ้าขายโรงต้ม ให้ถามผู้รับซื้อว่าต้องการขนาดฝัก สีเปลือก ความแก่ และพันธุ์ใด หากขายฝักแห้ง ให้ถามมาตรฐานความชื้น เปอร์เซ็นต์กะเทาะ และวิธีคิดสิ่งเจือปนก่อนซื้อเมล็ดพันธุ์

เมล็ดพันธุ์ ระยะปลูก และจำนวนต้น

แนวทางกรมวิชาการเกษตรระบุอัตราเมล็ดพันธุ์โดยทั่วไปประมาณ 15–20 กิโลกรัมต่อไร่สำหรับเมล็ดขนาดปานกลาง และ 20–25 กิโลกรัมต่อไร่สำหรับเมล็ดขนาดใหญ่ โดยเมล็ดควรใหม่ มีความงอกดี และกะเทาะใกล้วันปลูกเพื่อลดความเสียหาย

ตัวอย่างระยะปลูกที่ใช้กันคือประมาณ 50 × 20 เซนติเมตร หยอด 2–3 เมล็ดต่อหลุม แต่ต้องปรับตามลักษณะทรงต้น พันธุ์ เครื่องมือกำจัดวัชพืช และความอุดมสมบูรณ์ของดิน เมล็ดไม่ควรลึกเกินไปในดินเหนียวหรือช่วงฝนชุก เพราะงอกช้าและเสี่ยงเน่า

ตารางต้นทุนถั่วลิสงฝักสด 1 ไร่

ต้นทุนตัวอย่างนี้ใกล้เคียงกรณีตัวอย่างของสำนักงานเกษตรอำเภอพระพุทธบาทที่รายงานต้นทุน 12,190 บาทต่อไร่ โดยค่าเก็บเกี่ยวเป็นสัดส่วนสูง หากมีเครื่องปลิดฝัก ใช้แรงงานครอบครัว หรือรวมกลุ่มใช้เครื่องจักร ต้นทุนอาจลดลง แต่ควรคิดค่าแรงและค่าเสื่อมเครื่องมือไว้เพื่อให้เห็นกำไรจริง

รายได้ กำไร และจุดคุ้มทุน

ตารางนี้ใช้ผลผลิตขายได้ 600 กิโลกรัมฝักสดต่อไร่ และต้นทุน 12,500 บาท ตัวเลข 600 กิโลกรัมเป็นระดับที่แปลงจัดการดีอาจทำได้ ไม่ใช่ค่าเฉลี่ยที่รับประกัน สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรเคยรายงานผลผลิตเฉลี่ยพื้นที่เพชรบุรีปี 2566/67 ที่ 411 กิโลกรัมต่อไร่ จึงควรดูทั้งกรณีฐานและกรณีผลผลิตต่ำ

จุดคุ้มทุนที่ผลผลิต 600 กิโลกรัม: 12,500 ÷ 600 = 20.83 บาทต่อกิโลกรัม

ถ้าผลผลิตเหลือ 411 กิโลกรัม: ราคาคุ้มทุนจะเพิ่มเป็นประมาณ 30.41 บาทต่อกิโลกรัม แสดงให้เห็นว่าการได้ฝักเต็ม ลดฝักลีบ และเก็บเกี่ยวตรงอายุสำคัญพอ ๆ กับราคาขาย

ราคาปี 2569 ต้องอ่านให้ถูกชนิด

รายงานสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรที่ออกอากาศวันที่ 11 มีนาคม 2569 ระบุราคาเฉลี่ยที่เกษตรกรขายได้ในสัปดาห์นั้น ได้แก่ ถั่วลิสงทั้งเปลือกสด 31.32 บาท/กิโลกรัม และ ถั่วลิสงทั้งเปลือกแห้ง 74.88 บาท/กิโลกรัม ราคาทั้งสองชนิดเปรียบเทียบตรง ๆ ไม่ได้ เพราะน้ำหนัก ความชื้น คุณภาพ และขั้นตอนหลังเก็บเกี่ยวต่างกัน อีกทั้งราคาเปลี่ยนตามพื้นที่และช่วงเวลา จึงควรใช้เป็นข้อมูลอ้างอิง ไม่ใช่ราคาที่รับประกัน

ปฏิทินปลูกถั่วลิสงประมาณ 100 วัน

น้ำ: ช่วงแทงเข็มและสร้างฝักห้ามขาด

ถั่วลิสงต้องการดินร่วน ระบายน้ำดี และมีความชื้นพอเหมาะ งานเผยแพร่ภาครัฐระบุการใช้น้ำรวมราว 397–629 ลูกบาศก์เมตรต่อไร่ต่อรอบ แต่ปริมาณจริงขึ้นกับดิน ฝน และวิธีให้น้ำ จุดสำคัญคืออย่าปล่อยให้ขาดน้ำในช่วงออกดอก แทงเข็ม สร้างฝัก และเติมเมล็ด ขณะเดียวกันน้ำขังทำให้รากขาดอากาศ ฝักเน่า และถอนเก็บยาก

• ตรวจความชื้นจากดินจริงก่อนให้น้ำ ไม่ยึดตารางตายตัว
• พื้นที่หลังนาต้องเปิดทางระบายน้ำเผื่อฝนหลงฤดู
• ช่วงใกล้เก็บเกี่ยวลดน้ำตามสภาพแปลง แต่ไม่ปล่อยดินแข็งจนถอนแล้วฝักขาด

ปุ๋ย ไรโซเบียม และแคลเซียม

ถั่วลิสงเป็นพืชตระกูลถั่วที่อยู่ร่วมกับแบคทีเรียไรโซเบียมในปมราก จึงไม่ควรเร่งปุ๋ยไนโตรเจนโดยไม่ตรวจดิน การคลุกเชื้อไรโซเบียมที่ถูกชนิดช่วยการตรึงไนโตรเจน โดยต้องเก็บเชื้อให้พ้นแดด คลุกเมล็ดในที่ร่ม และปลูกเร็วตามคำแนะนำบนผลิตภัณฑ์

แคลเซียมมีความสำคัญต่อการสร้างฝักและเมล็ด เพราะเข็มและฝักดูดแคลเซียมจากดินบริเวณติดฝักโดยตรง แต่การใส่ปูนหรือยิปซัมควรอิงผลวิเคราะห์ดิน ไม่ใส่ตามสูตรเดียวทุกแปลง ส่วนปุ๋ยหลักควรแบ่งตามความอุดมสมบูรณ์ ประวัติแปลง และคำแนะนำเฉพาะพื้นที่

วัชพืช โรค และแมลงที่ต้องเฝ้าระวัง

• วัชพืช: คุมให้ได้ในช่วงต้นก่อนทรงพุ่มปิด โดยเฉพาะก่อนและระหว่างแทงเข็ม หลีกเลี่ยงพรวนลึกหลังเข็มลงดินเพราะทำลายฝักอ่อน
• โรคโคนเน่าและรากเน่า: ใช้เมล็ดแข็งแรง ระบายน้ำดี ไม่ปลูกลึก และหมุนเวียนพืช
• โรคใบจุดและราสนิม: สำรวจใบล่างเป็นประจำ ลดเศษซากพืชป่วย และหลีกเลี่ยงปลูกซ้ำในแปลงเดิม
• โรคยอดไหม้และไวรัส: ใช้พันธุ์เหมาะสม ถอนต้นป่วย และจัดการแมลงพาหะอย่างมีเหตุผล
• เพลี้ยไฟ หนอนชอนใบ หนอนกัดกินใบ และเสี้ยนดิน: สำรวจแปลงก่อนเลือกวิธีควบคุม ไม่พ่นสารตามปฏิทินโดยไม่พบการระบาด

หากต้องใช้สารป้องกันกำจัดศัตรูพืช ให้เลือกผลิตภัณฑ์ที่ขึ้นทะเบียนกับพืชและศัตรูเป้าหมาย ใช้ตามฉลาก สวมอุปกรณ์ป้องกัน และเว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวให้ครบ

วิธีตัดสินวันเก็บเกี่ยว

อย่าใช้อายุบนซองเมล็ดอย่างเดียว เพราะอากาศ น้ำ และวันปลูกทำให้ความแก่คลาดเคลื่อนได้ กรมวิชาการเกษตรแนะนำให้สุ่มถอนหลายจุดแล้วแกะดูด้านในเปลือกฝัก หากพื้นที่ด้านในเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลหรือน้ำตาลดำประมาณ 60–70% แสดงว่าเหมาะกับการเก็บฝักแห้ง ส่วนตลาดฝักสดควรตรวจความเต็มของเมล็ดและสเปกโรงต้มเป็นหลัก

1. ให้น้ำหรือรอให้ดินมีความชื้นพอถอนง่าย แต่ไม่แฉะ
2. ถอนหรือขุดอย่างระมัดระวัง ลดฝักขาดคาดิน
3. ปลิดฝักภายในวันเดียวกัน หากยังไม่ปลิดให้เรียงต้นหงายฝักและห้ามกองสุม
4. แยกฝักเน่า แตก ลีบ และมีเชื้อราออกทันที

การตากและป้องกันอะฟลาทอกซิน

ถั่วลิสงแห้งที่ลดความชื้นช้าหรือเก็บในที่อับมีความเสี่ยงต่อเชื้อราและสารอะฟลาทอกซิน ซึ่งไม่สามารถแก้ด้วยการคั่วธรรมดาได้ทั้งหมด หลังปลิดฝักต้องรีบทำความสะอาดและตากหรืออบทันที แนวทางการผลิตเมล็ดพันธุ์ของกรมวิชาการเกษตรแนะนำลดความชื้นให้ต่ำกว่า 9% สำหรับการเก็บรักษา เกลี่ยฝักบางประมาณไม่เกิน 2.5 เซนติเมตร กลับทุก 2–3 ชั่วโมง หรืออบด้วยลมร้อนที่อุณหภูมิไม่เกิน 45 องศาเซลเซียสเมื่อเป็นเมล็ดพันธุ์

เก็บฝักแห้งบนแคร่สูงจากพื้น ไม่ชิดผนัง ในโรงเก็บสะอาด แห้ง โปร่ง และป้องกันหนู ห้ามวางใกล้ปุ๋ยหรือสารเคมี หากจำหน่ายเพื่อบริโภคต้องปฏิบัติตามข้อกำหนดของผู้รับซื้อและมาตรฐานอาหารที่เกี่ยวข้อง

แผนตลาดสำหรับเกษตรกร 1 ไร่

• โรงต้มถั่วลิสง: เหมาะกับฝักสด ปริมาณออกพร้อมกัน ต้องตกลงพันธุ์ วันส่ง และเกณฑ์คัดก่อนปลูก
• ตลาดสด/ขายตรง: เพิ่มราคาต่อกิโลกรัมได้ แต่มีค่าแรงต้ม บรรจุ ขาย และสินค้าคงเหลือ
• ผู้รวบรวมฝักแห้ง: สะดวก แต่ต้องทราบเงื่อนไขความชื้น สิ่งเจือปน และการหักน้ำหนัก
• เมล็ดพันธุ์: ราคาสูงกว่าได้ แต่ต้องรักษาความบริสุทธิ์ ความงอก และมาตรฐาน ไม่ควรอ้างเป็นเมล็ดพันธุ์โดยไม่มีระบบควบคุมคุณภาพ

เช็กลิสต์ก่อนลงทุน

• รู้ว่าจะขายฝักสดหรือฝักแห้ง และมีผู้รับซื้ออย่างน้อย 2 ช่องทาง
• เลือกพันธุ์ตรงกับตลาดและเหมาะกับช่วงปลูก
• เมล็ดพันธุ์ใหม่ ความงอกดี และมีปริมาณพอสำหรับซ่อมหลุม
• แปลงระบายน้ำดี มีน้ำพอในช่วงแทงเข็มและสร้างฝัก
• มีแรงงานหรือเครื่องมือสำหรับถอนและปลิดฝักในช่วงสั้น ๆ
• เตรียมเงิน 12,500 บาทต่อไร่ และเงินสำรองอีก 10–15%
• มีลานตากหรือเครื่องอบพร้อม หากเลือกขายฝักแห้ง

สรุป

แบบจำลองถั่วลิสงฝักสด 1 ไร่ในบทความนี้ใช้ต้นทุน 12,500 บาท ผลผลิตขายได้ 600 กิโลกรัม และมีจุดคุ้มทุน 20.83 บาทต่อกิโลกรัม หากขายใกล้ราคาอ้างอิงฝักสดเดือนมีนาคม 2569 ที่ 31.32 บาทต่อกิโลกรัม จะมีรายรับ 18,792 บาทและเหลือประมาณ 6,292 บาทก่อนค่าเช่าที่และดอกเบี้ย แต่ถ้าผลผลิตลดเหลือ 411 กิโลกรัม จุดคุ้มทุนจะเพิ่มเป็น 30.41 บาทต่อกิโลกรัม ดังนั้นคำตอบว่า “ปลูกถั่วลิสงกำไรไหม” ต้องดูพร้อมกัน 4 เรื่อง ได้แก่ ตลาด พันธุ์ ผลผลิตขายได้ และค่าแรงเก็บเกี่ยว

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

1. สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร: ราคาเฉลี่ยที่เกษตรกรขายได้ ประจำวันที่ 11 มีนาคม 2569
2. กรมวิชาการเกษตร: พันธุ์ถั่วลิสงและอายุเก็บเกี่ยว
3. ศูนย์วิจัยและพัฒนาเมล็ดพันธุ์พืชขอนแก่น: การผลิตเมล็ดพันธุ์ถั่วลิสงคุณภาพสูง
4. สำนักงานเกษตรอำเภอพระพุทธบาท: กรณีตัวอย่างต้นทุนและผลผลิตถั่วลิสง
5. ห้องสมุดเพื่อเกษตรกรไทย: สถานการณ์ถั่วลิสงและตลาดพื้นที่เพชรบุรี